• Lauenburg in Pommern  -  Lębork  wczoraj i dziś
    Lauenburg in Pommern - Lębork wczoraj i dziś
  • Lauenburg in Pommern  -  Lębork  wczoraj i dziś
    Lauenburg in Pommern - Lębork wczoraj i dziś
  • Lauenburg in Pommern  -  Lębork  wczoraj i dziś
    Lauenburg in Pommern - Lębork wczoraj i dziś
  • Lauenburg in Pommern  -  Lębork  wczoraj i dziś
    Lauenburg in Pommern - Lębork wczoraj i dziś
  • Lauenburg in Pommern  -  Lębork  wczoraj i dziś
    Lauenburg in Pommern - Lębork wczoraj i dziś
  • Lauenburg in Pommern  -  Lębork  wczoraj i dziś
    Lauenburg in Pommern - Lębork wczoraj i dziś
  • Lauenburg in Pommern  -  Lębork  wczoraj i dziś
    Lauenburg in Pommern - Lębork wczoraj i dziś

Historia kościoła i parafii pod wezwaniem św. Jakuba Większego Apostoła w Lęborku

  Najstarszym ośrodkiem osadniczym na Ziemi Lęborskiej jest Białogarda, która jednakże w skutek niewyjaśnionych okoliczności

już na początku XIII wieku straciła całkowicie na znaczeniu.   Z początkiem 1315 roku powstaje lądowy szlak łączący Gdańsk ze
Słupskiem co między innymi ma spore znaczenie w rozwoju niewielkiej osady  Lewin nad rzeką Łebą.  W przyszłości Krzyżacy
do nazwy tej dodadzą końcówkę  "burg" nadając jej brzmienie Lewinburg po czym Lauenburg.  1 stycznia 1341 roku Wielki Mistrz
Zakonu Krzyżackiego Dietrich Burggraff von Altenburg wystawia na ręce Rutschera Emmericha dokument lokacyjny Lęborka, tworząc tym niezbędne podstawy do dalszego rozwoju osady.
Tyle w marginalnym skrócie historycznego rysu o zaczątkach naszego miasta, którego losy ściśle wiążą się z dziejami parafii i kościoła
Św. Jakuba.
Na terenach Małego Pomorza, świątynia Lęborska Św. Jakuba Apostoła należy do najstarszych. Fundatorem kościoła jest Wielki Mistrz
Zakonu Krzyżackiego, Dietrich von Altenburg. Apostoł Jakub staje się wówczas patronem kościołów w Szczecinie, Toruniu oraz w Lęborku.  Dokładnej daty rozpoczęcia budowy kościoła nie można ustalić. Pewnym jest jednak, że już w 1341 roku wyznaczony był proboszcz oraz określone zostały jego dochody i przypuszczalnie w tym też roku rozpoczęto budowę kościoła, którą to zakończono po 1343 roku co wynika z protokółu wizytatora generalnego z 1780 roku- ks. Ignacego Greca.  Dokładna data zakończenie budowy kościoła nie jest znana. Dodać należy, że w tym samym okresie zbudowano zamek wraz z systemem obronnym miasta.  Tak szybkie tempo budowy tłumaczyć należy dwoma czynnikami. Po pierwsze Krzyżakom zależało na szybkim zwiększeniu bezpieczeństwa miasta
a po wtóre faktem, że  do czasu zakończenia budowy mieszczanie zwolnieni byli od płacenia czynszu.  Najstarsze fragmenty bryły dzisiejszego kościoła pochodzą z początków XV wieku.  Co się stało z pierwotną świątynią?  Otóż, należy przyjąć, że znaczenie Lęborka w dobie wojny polsko-krzyżackiej zaczęło wzrastać. Urlich von Jungingen, chcąc zapewnić sobie przychylność książąt słupskich w przyszłej wojnie, dążył do polepszenia stosunków sąsiedzkich. W dniu 22 września 1408 roku w Czarnem doszło do spotkania księcia słupskiego z mistrzem Zakonu, gdzie podpisano układ usuwający wszelkie nieporozumienia oraz dokładnie wytyczono granicę biegnącą od Lęborka  aż do jeziora Łebsko. Po klęsce Zakonu Krzyżackiego na polach Grunwaldu w 1410 roku zamki i miasta krzyżackie masowo poddawały się królowi polskiemu. Zwycięskie wojska polskie w pochodzie przez posiadłości Zakonu niszczą wszystko co było krzyżackie. Pod koniec lipca tegoż roku wojska polskie zdobywają Bytów i Lębork, zamki zostają zburzone a miasta spalone. Niewątpliwe całkowitemu zniszczeniu musiał wtenczas ulec niedawno zbudowany kościół Św. Jakuba.  Z bryły kościoła pozostała jedynie dolna część murów prezbiterium.   Na mocy układu pokojowego zawartego w Toruniu w dniu 1 lutego
1411 roku cale Pomorze Gdańskie wraz z Lęborkiem znalazło się ponownie w posiadaniu Zakonu, a Krzyżacy z obawy przed księciem słupskim szybko odbudowują i umacniają Lębork.
Odbudowany zostaje również kościół w formie obronnej twierdzy, w stylu późnego gotyku. Z tego okresu zachowały się najstarsze 
fragmenty kościoła. Prezbiterium jest niższe od nawy głównej co może wskazywać na jego wcześniejsze pochodzenie. Część
środkowa bryły jest wyższa i posiada liczne strzelnice. Zewnętrzną ścianę zakończono wieżyczkami. Tuż pod dachem wokół naw bocznych, biegła galeryjka z wąskimi strzelnicami. W miejscu styku stromego dachu ze ścianami, zbudowano małe szczytnice i wykusze. Każda ściana masywnej wieży posiadała /jak obecnie/ okna strzelnicze. Zewnętrzny wygląd kościoła przedstawiał obiekt obronny, jednakże wnętrze jego z całą powagą odzwierciedlało charakter domu modlitwy. Główna część kościoła zbudowana została
w formie halowej. Także,  w tym czasie powstały do dziś oglądane mury naszego kościoła. Na potężnych sześciu filarach, 
oddzielających nawy boczne od nawy głównej, spoczęło piękne gwiaździste sklepienie gotyckie. Takie też znajdowało się nad prezbiterium. Ten styl sklepienia zachował się po dziś dzień w zakrystii.  Do kościoła prowadziło sześć wejść; główne wejście pod
wieżą z obszernym przedsionkiem i osobne wejście po prawej stronie w murze do wieży. Tyle na podstawie źródeł można powiedzieć o wyglądzie kościoła z przed pierwszego pożaru miasta jaki miał miejsce w 1658 roku
 
Wraz z budową kościoła wiąże się ściśle założenie parafii.  Jeszcze przed budową miasta Lęborka istniał kościół pod wezwaniem
Św. Katarzyny w Nowej Wsi Lęborskiej i był on bez wątpienia wcześniejszy od lęborskiego na co wskazuje dokument Dietricha
von Altenburga z 1341 roku. Można by przyjąć, że Nowa Wieś to nie stara osada  więc założona została przez krzyżaków.  Przy zakładaniu miasta Krzyżacy wyznaczyli  półtora "posiadła" na plebanię dla proboszcza, ogród, dwie morgi łąki oraz 6 włók roli w Nowej Wsi. Administracyjnie parafia Św. Jakuba od początku jej powstania aż do 1820 roku należała do biskupstwa kujawskiego oraz
archidiakonatu pomorskiego z siedzibą w Gdańsku.  Rzeka Łeba stanowiła granicę między diecezjami kujawską i kamieńską.
Patronat nad parafią sprawował Zakon i został nadany jako przywilej przez Urbana IV w 1261 roku. po wojnie 13-letniej na mocy pokoju zawartego w Toruniu w 19.10.1466 roku Krzyżacy musieli zrzec się "Małego Pomorza" wraz z Lęborkiem i Bytowem.  Ziemia Lęborska i Bytowska stanowiły lenno na rzecz książąt pomorskich w związku z czym 170 lat była w ich władaniu.  Z okresu tego wiadomym jest, że na terenie Lęborka znajduje się klasztor  tzw. "Bullatów" oraz, że niedaleko za bramą słupską, nieistniejący już dziś, kościółek Św. Jerzego.  Przy kościele organizują się cechy rzemieślnicze a ponadto, że aktywnie działa bractwo śpiewacze "Roraci".  Rok 1517 jest początkiem rewolucji religijnej jaką rozpętał swymi naukami Marcin Luter.  Przy poparciu książąt pomorskich, luteranizm opanował szybko całe Pomorze.  W 1519 roku luteranizm opanował już Lębork.  W aktach kościoła znajduje się wzmianka: "Rok 1639 dnia 27marca nowego kalendarza, nasza świątynia została zabrana przez katolików.... Ten kościół posiadaliśmy przez 120 lat."
Z notatki tej wynika, że już w 1519 roku kościół Św. Jakuba był w rękach protestantów. Przez ten okres świątynię zaniedbywano
tak, że całe jej wnętrze było całkowicie zniszczone. 10 marca 1637 roku umiera ostatni książę pomorski Bogusław XIV a 15 kwietnia tegoż roku wojewoda chełmiński Melchior Weyher zajmuje Bytów i Lębork. W myśl postanowienia augsburskiego "czyje panowanie tego religia" tego samego dnia oficjał Jan Judicki w imieniu biskupa Macieja Łubieńskiego odbiera protestantom kościół  Św. Jakuba
oraz wszystkie kościoły w okolicy. Dzięki energii i poświęceniu k. Jana Judickiego kościół zostaje doprowadzony do stanu używalności i 20.10.1640 roku bp. Maciej Łubieński dokonuje jego konsekracji.
W 1655 roku silna armia szwedzkiego króla Karola Gustawa wkroczyła do Polski a wierni katolicy przez dwa lata przeżywali ciężkie chwile szykan rozwydrzonego żołdactwa. Dopiero na mocy traktatu bydgoskiego 30.10.1658 roku Lębork i Bytów zostają przekazane
Wielkiemu Elektorowi Brandenburskiemu i Księciu Pruskiemu Fryderykowi Wilhelmowi I  jako dziedziczna darowizna oraz w nagrodę za udzieloną pomoc w zwyciężeniu Szwedów.  On też otrzymał patronat nad kościołem Św. Jakuba..  Niestety cofające się garnizony
szwedzkie podpaliły zamek, miasto i kościół.  Z pięknej świątyni zostały tylko opalone mury.  Runęło piękne gwiaździste sklepienie, spłonęło całe wnętrze, ocalała tylko zakrystia.  Wielki Elektor jako władca tych ziem osobiście zajął się odbudową miasta i świątyni. Prace przebiegały bardzo powoli i zakończyły się dopiero w 1678 roku.  Pokryto dach a zamiast gwiaździstego sklepienia położono drewniany strop. Niestety, w 1682 roku drugi pożar zniszczył całkowicie kościół Św. Jakuba oraz znaczną część miasta.
Przez długie lata opalone mury świątyni straszą nagimi kikutami, zachowała się jedynie zakrystia i część prezbiterium z którego to utworzono jakby kaplicę. Protokół wizytacyjny z 24.02.1702 roku mówi, że zaniedbane jest nawet prezbiterium w którym odbywają się nabożeństwa. Zamknięte jest ono od zachodu ścianą ceglaną a wnętrze nakryte drewnianym stropem. Nawa główna kościoła wraz z bocznymi bez dachu i drzwi. W prezbiterium mieści się już ołtarz główny, lecz jeszcze bez polichromii.  podłoga całego kościoła brukowana jest kamieniem a częściowo cegłą. Wewnątrz naw wałęsają się zwierzęta. Górne części murów wieży na której wisi dzwon
grożą zawaleniem.  W 1722 roku dzięki staraniom proboszcza ks. Stanisława Kitowskiego wyremontowano nieco prezbiterium, jednakże pozostała część kościoła ulegała stałemu i powolnemu procesowi niszczenia. W 1746 roku proboszczem w Lęborku zostaje ks. Ignacy Lniski, bogaty beneficjant, wuj Józefa Wybickiego. Z jego to własnych dóbr całe dochody obrócił na odbudowę zrujnowanej świątyni. W przeciągu kilkunastu lat kościół Św. Jakuba w całości doprowadzony został do porządku.  Przede wszystkim obniżono wieżę o 1-2 metra, uzupełniono braki cegłą i pokryto drewnianym dachem.  Zawieszono też dwa nowe dzwony. Nawa główna i boczne otrzymały nowy drewniany sufit. Cały dach pokryto czerwoną dachówką. Pomiędzy nawą główną a prezbiterium zbudowano małą wieżyczkę zawieszając w niej małą sygnaturkę. Wnętrze kościoła wymalowano na biało oraz wyłożono posadzkę z czerwonej cegły.
Wstawiono też cztery nowe boczne ołtarze oraz ołtarz główny z nowym złoconym tabernakulum a w prezbiterium nową chrzcielnicę.
Koszty odbudowy były poważne sama odbudowa wieży kosztowała 182 talary.
W 1796 roku proboszczem kościoła zostaje dziekan Adalbert Kllosowski.  W dniach 17-19 stycznia 1818 roku miasto pustoszy wielka wichura zrywając dach na wieży i całym kościele wybijając przy tym wszystkie okna. Koszt naprawy sięga 1221talarów i 10 srebrnych groszy. Jednakże klęski żywiołowe jakie dotknęły starą świątynię Św. Jakuba, nadwyrężyły mury, które najwięcej ucierpiały na skutek niezabezpieczenia przez długie lata działaniom atmosferycznym. prace nad naprawą zniszczeń były tylko prowizoryczne
 i zniekształciły dawny wygląd świątyni. Kościół, któremu należało przywrócić dawny monumentalny wygląd, wymagał gruntownej przebudowy. W okresie zarządzania parafią przez dziekana Edwarda Webera (1842-1860) świątynia jest już całkowicie odnowiona. Jego następca ks. Albert Hopf (1860-1896) dokonuje zakupu za kwotę 6000 marek organów w firmie szczecińskiej Gruneberg, poświęcone w 1882 roku. Również z inicjatywy proboszcza ks. A. Hopfa rozpoczęto budowę nowej plebani kończąc w 1899 roku już za proboszcza ks. dr Pawła Borschkiego. Godnym odnotowania jest fakt zakupu za kwotę 3000 marek w firmie Coller w Gdańsku przez ks. A. Hopfa dzwonu kościelnego, którego fundatorami byli ks. Hopf, wikariusz Helwig oraz F. Drylling, F. Hiebsch i J. Gronau z Lęborka. pod koniec XIX wieku władze kościelne zadecydowały o konieczności gruntownego remontu i renowacji kościoła.
Dzieła tego podjął się ks. dr Paweł Borschki (1897-1935), który prace architektoniczne powierzył profesorowi Lemcke a projekt opracował inspektor budowlany Peters. Właściwą przebudowę zaczęto dopiero w 1907 roku. Cały kosztorys opiewał sumą 60 000 marek. jedną trzecią pokrył skarb państwa a pozostałe dwie trzecie musiała pokryć licząca zaledwie 2000 wiernych parafia.
 Prace trwały trzy lata i ukończono je w 1910 roku z kosztami przekraczającymi 10 000 marek z czego połowę musieli pokryć wierni. W celu przywrócenia dawnego stylu zbudowano nowe gotyckie sklepienie krzyżowe, przeprowadzono rekonstrukcje podziałów okiennych, gruntownie odnowiono stalle oraz czterospadowy dach wieży zastąpiono dachem siodłowym z bocznymi szczytami. Przemalowania wnętrza świątyni dokonał sam prof. Kutschmann-Friedenau z Berlina.  13 września 1910 roku nastąpiła uroczysta konsekracja przez biskupa pomocniczego diecezji chełmińskiej  Jakuba Klundera.  Tak więc na zewnątrz jak i wewnątrz przywrócono świątyni wygląd z czasów krzyżackich, chociaż niektóre fragmenty służące jako urządzenia obronne, zostały zamurowane i pozostawione je jako ozdoby.  Powszechnie ceniony i szanowany ks. prałat Paweł Borschke kończy życie w Lęborku dnia 27.08.1935 roku i zostaje pochowany na starym cmentarzu katolickim gdzie do dziś stoi jego pomnik.
         Obecnie kościół stanowi budowla trój halowa o długości 48,5 m, szerokości 21,5 m.  Długość i wysokość prezbiterium wynosi 9 metrów a wysokość nawy środkowej 10 m. Charakterystyczną cechą świątyni to, że prawa nawa boczna jest dłuższa od lewej o jeden metr. W całej budowli usunięto późniejsze otynkowania uzupełniając je czerwoną cegłą. W zachodniej części kościoła wznosi się potężna wieża swą szerokością odpowiadająca nawie głównej. Zbudowano ją na podstawie czworoboku o wymiarach 9x11 metrów. Wysokość wieży wynosi 42 metry. Miejscami grubość muru wieży wynosi 3 metry. Wieża ma trzy kondygnacje, w najwyższej brak jest otworów strzelniczych za to charakteryzują ją piękne gotyckie ramy zwieńczone ostrołukowymi blendami. Siodłowy dach od północnej i południowej strony ograniczony jest szczytami bogato zdobionymi ślepymi gotyckimi oknami.  W oknach prezbiterium najbliższych ściany łukowej znajdują się witraże przedstawiające sceny Nowego Testamentu. Ołtarz główny w stylu barokowym, pochodzi z końca XVII wieku. Główną ozdobą ołtarza, jest tabernakulum przechowujące Najświętszy Sakrament. To arcydzieło rzeźby w drzewie i kości słoniowej poddane w przeszłości renowacji przez prof. Kutschmanna zdobi dziś ołtarz i świątynię.
 
 
   Wraz z historią kościoła nierozerwalnie związana była parafia oraz wierni, do niej należący. Sama parafia Św. Jakuba Apostoła powstała jednocześnie z nadaniem praw miejskich przez Krzyżaków w 1341 roku Oni też wyznaczyli pierwszego proboszcza oraz określili jego dochody. Jak wspomniano uczyniono to na mocy dekretu papieża Urbana IV, który nadał Zakonowi patronat nad kościołem i terenami będącymi w ich posiadaniu. Zakon w niektórych jednak przypadkach zrzekał się praw patronackich na rzecz możnych rycerzy. Za posiadane włości w Nowej Wsi Lęborskiej proboszczowie w każdą niedzielę musieli odprawiać Msze św. i udzielać sakramentów. Administracyjnie parafia Św. Jakuba od samego początku należała do diecezji kujawskiej z siedzibą we Włocławku oraz archidiakonatu pomorskiego. Papież Pius VII w dniu 16.07.1821roku wyznaczył nowe terytorium diecezji chełmińskiej z siedzibą w Pelplinie, do której włączono także archidiakonat pomorski wraz z Lęborkiem.
Nieznane są nazwiska pierwszych proboszczów w parafii Lęborskiej. Dopiero pierwszym znanym był Henryk Schonenbeck, poseł do króla Kazimierza Jagiellończyka w 1466 roku po wojnie trzynastoletniej. Należy przypuszczać, że na początku parafię tworzyli wszyscy mieszkańcy Lęborka i Nowej Wsi. 
W Lęborku, oprócz kościoła Św. Jakuba jak już wspomniano poza murami miasta w niewielkiej  odległości za bramą słupską, pod koniec XV wieku wybudowano kościółek pod wezwaniem Św. Jerzego, dziś już nieistniejący . Równocześnie powstaje klasztor Braci Mniejszych zwanych Bullatami usytuowany w rejonie obecnego Placu Spółdzielczego. Dziś po nim nie zachowały się jakiekolwiek ślady. Przy kościele parafialnym organizują się cechy rzemieślnicze. Rozwijające się prężnie życie religijne zostało zahamowane w XVI wieku przez luteranizm. Początkowo, z obawy przed cesarzem i królem Polski dawano reformacji jedynie ciche poparcie. Sytuacja diametralnie zmieniła się, kiedy na krajowym sejmiku w Trzebiatowie 13.10.1534 roku wszystkie stany pomorskie z udziałem licznych duchownych uchwaliły przejście całego Pomorza na luteranizm. Zajęcie kościoła Św. Jakuba przez protestantów w 1519 roku powoduje szybki upadek katolicyzmu niemogącego oprzeć się reformacji o czym pisał w swych sprawozdaniach powizytacyjnych biskup Andrzej Zebrzydowski w 1546 roku.
Na przełomie XVI i XVII wieku na skutek działalności jezuitów, zwłaszcza poprzez szkolnictwo, niektóre zamożniejsze rodziny przeszły ponownie na katolicyzm. W 1637 roku biskup kujawski Maciej Łubieński polecił ks. J. Judyckiemu przejęcie kościoła Św. Jakuba, dokonano tego w 1639 roku. Tenże ks. J. Judycki został pierwszym proboszczem po odrodzeniu się katolicyzmu i dla uaktywnienia i większej gorliwości parafian „wystarał” się w Stolicy Apostolskiej o odpust w dzień Św. Jakuba, w niedzielę mięsopustną oraz podczas nabożeństwa czterdziestogodzinnego. W 1658 roku plonie  kościół parafialny Św. Jakuba, którego niewielka liczba wiernych nie jest w stanie odbudować, a sytuacja ta powoduje większy upadek katolicyzmu. Ponadto zdarzali się proboszczowie, którzy nie mieli odpowiedniego przygotowania jak i predyspozycji na to stanowisko a i cicho skłaniali się ku herezji. Z uwagi na brak danych statystycznych nie sposób ustalić ilości katolików po odebraniu kościoła Św. Jakuba protestantom, lecz jak wynika z dokumentów wizytacji w 1766 roku liczba wiernych parafii wynosiła 25 mężczyzn i co dziwne żadnej kobiety katolickiego wyznania, 27 chlopców i 18 dziewcząt, a był to okres probostwa ks. Ignacego Lniskiego, kiedy notowano znaczną poprawę. Powyższe liczby wiernych obniżyły się jeszcze pod koniec
XVIII wieku. W 1912 roku parafia lęborska liczyła 48 wiernych. Jak widać katolicy wprost ginęli w morzu luteranizmu. Rządy niektórych proboszczów jak Adalberta Kllossowskiego czy Tuszyńskiego to wprost heroiczna walka o utrzymanie praw i stanu posiadanie kościoła. Do przyczyn upadku katolickiego parafii zaliczyć również należy brak szkoły katolickiej. Mlodzież katolicka zmuszona była do korzystania ze szkół protestanckich. Pod koniec XIX wieku następował powolny wzrost  liczby parafian.  W 1831 roku było już ich 181 a w 1861 trzystu pięciu a w 1900 roku 1151 katolików jednakże stanowilo to tylko 8 i pół procenta ogólnej liczby ludności miasta. Szczególnie znaczny wzrost życia parafialnego nastąpił od 1897 roku, kiedy to proboszczem parafii Św. Jakuba został ks. Paweł Borschki. Utworzył on w parafii między innymi  stowarzyszenia i bractwa: Św. Karola Boromeusza, Św. Józefa, Żywy Różaniec czy Stowarzyszenie Młodzieży Katolickiej. Ostatni proboszcz niemiecki ks. dr Kurt Heinrich nawet w czasie wojny, mimo ostrych zakazów hitlerowskich słuchał spowiedzi św. w języku polskim.
W dniu 22 lipca 1945 roku przybywa do Lęborka O.Lucjan Stefan Chodukiewicz, który z końcem sierpnia tego roku otrzymuje nominację od O. Prowincjala Maurycego Jana Madzurka na proboszcza parafii Św. Jakuba. W dniu 7 maja 1946 roku do Berlina na stałe wyjeżdża były proboszcz ks. dr Kurt Heinrich.
 
 
Opracował: P. Bronisław Lis