• Lauenburg in Pommern  -  Lębork  wczoraj i dziś
    Lauenburg in Pommern - Lębork wczoraj i dziś
  • Lauenburg in Pommern  -  Lębork  wczoraj i dziś
    Lauenburg in Pommern - Lębork wczoraj i dziś
  • Lauenburg in Pommern  -  Lębork  wczoraj i dziś
    Lauenburg in Pommern - Lębork wczoraj i dziś
  • Lauenburg in Pommern  -  Lębork  wczoraj i dziś
    Lauenburg in Pommern - Lębork wczoraj i dziś
  • Lauenburg in Pommern  -  Lębork  wczoraj i dziś
    Lauenburg in Pommern - Lębork wczoraj i dziś
  • Lauenburg in Pommern  -  Lębork  wczoraj i dziś
    Lauenburg in Pommern - Lębork wczoraj i dziś
  • Lauenburg in Pommern  -  Lębork  wczoraj i dziś
    Lauenburg in Pommern - Lębork wczoraj i dziś

Społeczność Lęborka po Wojnie

Ziemia lęborska, jak większość obwodów Ziem Odzyskanych, a w przeciwieństwie do powiatów sąsiednich: wejherowskiego, kartuskiego, kościerskiego, jest konglomeratem ludności napływowej z województw centralnych i dawnych wschodnich oraz ludności autochtonicznej. Tej ostatniej jest stosunkowo niewiele, o wiele mniej niż na przykład w takich powiatach jak: sztumski i kwidzyński. W roku 1949 na terenie ziemi lęborskiej zamieszkiwało 3% ludności autochtonicznej, a 97% napływowej.
Najliczniejszą grupę stanowią osadnicy z Pomorza, zwłaszcza z sąsiednich powiatów: wejherowskiego, kartuskiego i kościerskiego. Następna grupa to osadnicy z województw centralnych, z których licznie reprezentowane są powiaty: gostyński, wieluński, grójecki, Krasnystaw, Iłża, Staracowice, oraz bardzo liczne grupy repatriantów z byłych województw wschodnich, przede wszystkim wileńskiego, nowogródzkiego i poleskiego oraz przesiedleńców z akcji „W" ze wschodnich i południowych powiatów województwa rzeszowskiego.
Mianem ludności repatrianckiej określane są te grupy, które przybyły z ZSRR. Repatriantów z ZSRR dzieli się tu na dwie kategorie: tych, którzy przybyli w latach 1945-1947, oraz tych, którzy przybyli na podstawie porozumień z rządem ZSRR w roku 1956. Repatrianci są tą kategorią ziemi lęborskiej, która przesiedlała się zwartymi grupami, często bez naruszania ich struktury społecznej, wraz z całym dobytkiem oraz bagażem tradycji i nawyków. Przyczyniali się oni do stabilizowania stosunków społecznych.

Siła starych więzi, które spajały te grupy, ułatwiała im adaptację, zwłaszcza ekonomiczną, na nowym miejscu. W Lęborku i Łebie repatrianci stykając się z innymi grupami, podejmując pracę w zakładach przemysłowych szybciej uwalniali się od wielu ujemnych nawyków i przyswajali sobie nowe wartości niezbędne w życiu większych zbiorowości.

 Na procesy adaptacyjne i integracyjne repatriantów w . konkretnych środowiskach społecznych stosunkowo duży wpływ wywierały resentymenty starszego pokolenia do dawnych miejsc zamieszkania. Średnie pokolenie, nie mówiąc już o tym, które urodziło się na ziemi lęborskiej, wrosło na trwałe w nowe warunki.

Przesiedleńcy na ziemi lęborskiej to ta kategoria osadników, która obejmuje mieszkańców centralnej Polski oraz sąsiednich powiatów. Należy zwrócić uwagę na fakt, że przesiedleńcy z Polski centralnej reprezentowali element wyselekcjonowany, i to w dużej mierze negatywnie z punktu widzenia przydatności do szybkiego zagospodarowania kraju. A więc chłopi bezrolni, rzemieślnicy bez perspektyw w swych dawnych wsiach i miasteczkach, inteligencja bez dostatecznego wykształcenia. Przed tymi kategoriami mieszkańców otwarły się tu szerokie możliwości otrzymania ziemi, warsztatów i stanowisk.
Przesiedleńcy na ziemi lęborskiej dzielą się na kilka grup. Najliczniejszą stanowią ci, którzy przybyli tu samorzutnie, z wyraźnie sprecyzowaną nadzieją poprawienia sobie losu. Obok tej grupy na ziemię lęborską do szeregu 'miejscowości przybyły zwarte grupy chłopów i robotników rolnych. Należy także wyróżnić jeszcze trzecią grupę osadników przesiedlanych w ramach tak zwanej akcji „W" z województwa rzeszowskiego.
Przesiedleńcy 'odegrali w większości wypadków konstruktywną rolę w zagospodarowywaniu ziemi lęborskiej. Wśród przybyszów wyróżniali się przedsiębiorczością, dynamizmem, ambicją zajęcia korzystniejszej pozycji w kształtującej się społeczności. Oczywiście jest i druga strona medalu. Wśród przesiedleńców niemało było takich jednostek, które swój przyjazd potraktowały wyłącznie jako okazję do zrobienia majątku. Normalizacja życia społecznego spowodowała odpływ dorobkiewiczów z ziemi lęborskiej do dawnych lub innych miejsc zamieszkania.
Są też reemigranci. Na tę grupę osadniczą składa się nieliczna liczba rodzin przybyłych głównie z Niemiec i Francji. Byłoby rzeczą interesującą zbadać dokładniej, jakie czynniki popchnęły tych ludzi do powrotu i jak ustosunkowali się oni do przemian w kraju. Emigrant w ciężkiej walce o byt uświadomił się pod. względem klasowym i narodowym, zradykalizował się, dążąc do przebudowy społecznej zarówno swego kraju rodzinnego, jak i krajów innych. Ta dążność do przebudowy społecznej zadecydowała o ich powrocie do Polski na Ziemie Odzyskane zaraz po zakończeniu wojny.
Dają się tu rozróżnić trzy grupy reemigrantów. Starsi wiekiem, mając za sobą doświadczenie z okresu wrastania w środowisko francuskie czy niemieckie, potraktowali płynną sytuację jako okres przejściowy, średnie pokolenia jako immanentną cechę życia w Polsce, młodsi zaś, choć urodzeni za granicą, najgłębiej wrośli w nową rzeczywistość.
Proces osiedleńczy na ziemi lęborskiej trwał wprawdzie bardzo krótko, ale mimo to narzuca potrzebę wyodrębnienia kilku faz w ruchach migracyjnych. Wyróżnić należy cztery takie krótkie okresy.
Pierwszy okres ma charakter przejściowy. Otwiera go wyzwolenie w dniu 10 marca 1945 roku, a zamyka przyjazd zorganizowanej grupy operacyjnej „szturmówki łódzkiej" 9 kwietnia 1945 roku. W tym czasie na ziemi lęborskiej władzę sprawuje komendantura wojenna. Przebywa tu wówczas liczna rzesza Polaków przywiezionych w czasie wojny na roboty przymusowe, kilkadziesiąt rodzin autochtonicznych, mieszkańcy narodowości niemieckiej, uciekinierzy wojenni z różnych stron, więźniowie i robotnicy na robotach przymusowych innych narodowości. Drugi okres trwał dziewięć miesięcy - od kwietnia do grudnia 1945 roku. Otwiera go działalność organizowanej władzy polskiej oraz decyzje Poczdamu przyznające te tereny Polsce. Rozpoczyna się żywiołowa akcja osiedleńcza, ale już jesienią przybywają zwarte grupy repatriantów z Wileńszczyzny, na własną rękę przybywają całe grupy przesiedleńców z centralnej Polski. Do września liczyć należy osadnictwo pojedynczych osób. Osiedlili się, przyjmując gospodarstwa rolne i warsztaty rzemieślnicze, pracujący tu podczas wojny robotnicy przymusowo ściągnięci lub jeńcy wojenni. Oni pierwsi stanęli do zagospodarowywania tych ziem. Następni byli osadnicy z sąsiednich powiatów.
Trzeci okres obejmuje lata 1946-1947. Akcja osiedleńcza jest w pełnym toku. Niemcy wyjeżdżają za Odrę. Zgodnie z decyzjami państwowymi, przystąpiono do weryfikacji miejscowej ludności. W powiecie lęborskim aktu weryfikacji dokonało 1301 osób, z tego w gminie Rozłazino 291, w gminie Łebień 52, w Lęborku 430, w gminie Nowa Wieś 62, w Łęczycach 82, w Wicku 28, w Choczewie 56 oraz w Łebie 29. Wśród nich spotykamy takie nazwiska jak: Grubba, Jaskowski, Głowieński, Borucki, Labuda, Grzybek, Wentyk, Papka.
Czwarty okres obejmuje ostatnie lata czterdzieste. Ziemia lęborska jest widownią dalszych ruchów ludnościowych. Wyjazdy osadników podyktowane są różnymi przyczynami. Odpływają ludzie, których nęcą perspektywy zarobków w portach Trójmiasta i w odbudowujących się zakładach Gdyni, Gdańska. Odchodzą także ci, których rygorystyczna polityka kadrowa odsunęła od stanowisk i uniemożliwiła wykonywanie zawodu. Najliczniejszą jednak grupę wyjeżdżających stanowią dorobkiewicze, którzy przybyli tu wyłącznie w celu wzbogacenia się.
Stabilizacja życia, obrany w polityce kur na eliminowanie z handlu inicjatywy prywatnej, położenie kresu szabrownictwu, pozbawiło ich źródeł łatwych zarobków. Prowadzone badania nad przemianami ludnościowymi ziemi lęborskiej umożliwiają postawienie następujących problemów: trudności i przeszkody w adaptacji, etapy adaptacji, niektóre aspekty adaptacji ekonomicznej i kulturalnej, stan zaawansowania omawianego procesu.
Trudności i przeszkód w zaadaptowaniu się osadników było wiele. Przewidywali je zarówno organizatorzy akcji repatriacyjnej i osiedleńczej jak i sami uczestnicy.
Konfrontując strukturę ludnościową w aspekcie pochodzenia regionalnego z założeniami omówionego w tej pracy planu osadnictwa na Ziemiach Odzyskanych, okazało się, że w lęborskiem osiadło sporo ludzi, dla których przewidziano inne miejsce zamieszkania. Stąd trudnością, jak się wydaje, podstawową było to, że przybywający zetknęli się z nowym, odmiennym środowiskiem geograficznym. Zetknięto się z pewnymi różnicami klimatycznymi.
Szczególnie repatrianci, którzy przyzwyczajeni byli do suchego i ostrego klimatu, spotkali się z klimatem łagodniejszym, z odmienną ilością opadów i raczej łagodną zimą. Uderzające były różnice cywilizacyjne: drogi asfaltowe, mieszkania wielopokojowe, kryte papą i dachówką budynki, światło elektryczne i dogodne połączenia kolejowe. Przed przybyciem wielu pracowało w małych prymitywnych gospodarstwach słabo powiązanych z rynkiem. Tu mieli pracować na kilkunastu hektarach i stanąć twarzą w twarz z mechanizacją: siewniki, żniwiarki, młocarnie. Do tej nowej sytuacji trzeba było się dopiero przyzwyczaić, stopniowo się z nią oswoić.
W procesach adaptacyjnych zachodzących wśród osadników ziemi lęborskiej również można wyróżnić szereg faz. Właściwą adaptację poprzedzały następujące przedsięwzięcia: wybór miejscowości i gospodarstwa lub mieszkania, urządzenie się, podjęcie pracy lub czynności zawodowych, skierowanie dzieci do szkoły.
Decyzje o ostatecznym miejscu osiedlenia zainteresowani podejmowali dopiero w momencie posiadania danych o miejscowych warunkach, które uzyskiwano na podstawie informacji zebranych od przybyłych tu wcześniej osadników. Dodatkowym czynnikiem były własne obserwacje i wędrówki po terenie według wskazań Państwowego Urzędu Repatriacyjnego oraz zarządów gminnych.
Wiele rodzin osiedliło się dopiero po kilkakrotnych przyjazdach do krewnych i znajomych wcześniej tu osiadłych. Repatriantom, o ile przybywali zorganizowanym transportem kolejowym, PUR i jego pełnomocnicy umożliwiali rozejrzenie się w okolicy. Miały miejsce wypadki, że takie badanie środowiska i miejscowych warunków trwało nawet kilka dni. W końcu zainteresowani, wybrawszy określone miejsce osiedlenia, przedkładali swoje propozycje władzom PUR.
Zajęcie gospodarstwa czy mieszkania zazwyczaj kończono uroczyście, zawieszając na zewnątrz domu flagę państwową, wymowny znak, że gospodarstwo czy dom został zajęty. Niekiedy flaga taka wisiała do czasu sprowadzenia przez przesiedleńca rodziny.
Dalszym etapem było urządzenie się. Czynności te polegały na zorientowaniu się w stanie posiadania, penetracji wszystkich miejsc w domu i zagrodzie, zaznajomieniu się z sąsiadami i przedstawicielami miejscowej władzy. Spotkania takie też odbywały się uroczyście, zastawnie, czym chata bogata, tym rada.
Po urządzeniu Się i rozejrzeniu w środowisku repatriant czy przesiedleniec podejmował dwie ważne decyzje: przystępował do pracy i zapisywał dzieci do szkoły, miejscowej lub najbliższej w okolicy. Zaczynała się właściwa adaptacja.
W tej fazie mamy już do czynienia z owymi dwustronnymi procesami, charakterystycznymi dla adaptacji. Z jednej strony przybysze stopniowo zaczynają wrastać w środowisko, przyzwyczajać się do nowych warunków, z drugiej zaś kształtować środowisko, modyfikować warunki, nadawać im piętno własnych upodobań i potrzeb. Przybierało to z biegiem czasu różne formy: zakładanie świetlic, potem domów ludowych, wreszcie klubów, przedszkoli, bibliotek publicznych, kina, ośrodków zdrowia i innych placówek.
Na terenie ziemi lęborskiej występują dwa typy rozmieszczenia ludności: pierwszy to wioska zamieszkała przez jednolitą grupę ludności, osadników ,,z jednych stron", jak mówią: drugi - ludność wioski jest przemieszana. Były wsie - jak Popowo, kaszubskie, jak Maszewko, zabużańskie.
Na początku w miejscowościach, gdzie zamieszkiwali mieszani osadnicy, na pierwszy plan wysuwały się kontrasty etnograficzne. Przejawiały się w odmienności języka, odzieży, zachowania w miejscach publicznych, w sposobach gospodarowania, urządzeniu mieszkań, organizacji wolnego czasu. Zaistniało zjawisko, które nazwano zderzeniem kultur.
Należy jednak podkreślić, że wszyscy tu osiadli posługiwali się językiem polskim, choć niektóre grupy posługiwały się polszczyzną w swoistym regionalnym wydaniu. Już po roku nie zwracała niczyjej uwagi „wielogwarowa" rozmowa napotkanego towarzystwa obywateli ziemi lęborskiej. Wszyscy przyzwyczaili się do siebie i rozmawiali „swoim" językiem, nie zwracając jeden drugiemu uwagi. Młode pokolenie mówi już czystą polszczyzną, bez żadnych naleciałości gwarowych. Pozostały tylko powiedzonka: „Czy pani z Wilna? Czy to twoja białka?" Odrębności między grupami jedynie w pierwszym okresie znajdowały silny wyraz.
W sposobach gospodarowania wystąpiły różnice między repatriantami a przedstawicielami ludności z Pomorza. Ci pierwsi na swój sposób zaczęli uprawiać glebę, siać „po swojemu". Posługiwali się swoim sprzężajem: niskimi wozami, przywiezionymi prymitywnymi narzędziami, unikali stosowania nawozów sztucznych, a brak było obornika. Przez długi czas praktykowali własny wypiek chleba. Wynikające ze stosowania „swoich" metod rezultaty gospodarowania na ogół szybko zmuszały do rewidowania i zmiany dawnych nawyków, zawsze bowiem nie nadążali z pracą, a efekty gospodarowania były coraz gorsze.
Pewne różnice w ubiorach zaznaczyły się tylko w pierwszych miesiącach osiedlania się. Chodziło głównie o nakrycia głowy: chusty, chustki, berety, zawoje, turbany, kokardy. Futra i kożuchy najczęściej spotykało się u repatriantów, symbolizowały wówczas bogactwo. Kaszubi natomiast chodzili w drewnianych klumpach i grubych wełnianych skarpetach, inni w gumowych butach z cholewami.
Jeżeli chodzi o obyczaje, to różnice na j jaskra wiej zaznaczały się oczywiście w pierwszych latach. Na przykład sposób urządzania wesel. Kaszubi każdorazowo sprowadzali „ze swoich stron" orkiestrę dętą, zawsze to było grane wesele. Osadnicy z innych stron, skromniej to wszystko przygotowywali, ale obowiązkowo ściągali całą rodzinę z „centrali", jak mówili zazwyczaj, albo z dalszych okolic, jak to czynili repatrianci. Spotkania weselne trwały kilka dni.
Życie rodzinne repatriantów koncentrowało się w kuchni, pokoje były dla gości, pozostali osadnicy zajmowali całe mieszkanie. Wolny czas mężczyźni spędzali na rozmowach z sąsiadami, zwykle przy kieliszku, raczej poza domem, kobiety spotykały się po sąsiedzku w obejściu, dzieci bawiły się razem przed domami albo na boiskach sportowych.
Zasygnalizowane odrębności, występujące z całą jaskrawością zaraz po wojnie, dziś - po latach - bądź zniknęły z powierzchni życia społeczno-kulturalnego, bądź występują, odpowiednio zmodyfikowane, jako jeden z elementów panujących na ziemi lęborskiej obyczajów.
Ogólnie można stwierdzić, że w rezultacie przeobrażeń w społeczności ziemi lęborskiej nastąpiły istotne zmiany cywilizacyjno--kulturowe. Wyeliminowano te elementy kultury materialno-duchowej, które w odmiennym świetle stawiały poszczególne grupy osiedleńców. Nie nadaje się imion kojarzących się z określonym regionem, zarzucono niektóre szacowne stroje, chowając je na dno kufrów, nie nosi się czapek i mundurów zdemobilizowanych żołnierzy, podkreślających przynależność do grupy osadników wojskowych, jak to miało miejsce w Nowym Dworze, późniejszym Nowęcinie koło Łeby. Już po dwóch latach o elegancji nie świadczyło posiadanie butów „oficerków", które nosiły kobiety i mężczyźni na wzór przyjezdnych z „centrali". Niektóre wzory wytworzone przez jedną grupę zostały przyjęte przez większość mieszkańców wsi czy okolicy. Przede wszystkim dotyczyło to wzorów, będących wytworem -środowiska autochtonicznego lub tych osadników, którzy pracowali tu przymusowo w gospodarstwach rolnych. Mam na myśli rezygnację z tradycyjnego wypasu bydła: nie na powrozach, ale w ogrodzonych pastwiskach, kopiach, jak popularnie mówiono. Nabycie umiejętności stosowania nowoczesnej agrotechniki - uprawy ziemi, przestawienie się na uprawę roślin przemysłowych: lnu, buraków cukrowych, rzepaku, ułatwianie młodzieży startu życiowego, zakupywanie sprzętu domowego.
Przyjmują się stopniowo wzory wytwarzane przez miasto wojewódzkie Gdańsk, prasę i radio, potem telewizję. Kultura na ziemi lęborskiej ulega zmianom pod wpływem wieści przywożonych z Trójmiasta i stolicy oraz z „centrali" przez krewnych, znajomych, przyjaciół, jak również przez aktyw miejscowy różnorako związany z miastem powiatowym. Stopniowo wzrasta zakup rowerów, motocykli, samochodów, radioodbiorników, telewizorów, magnetofonów. Zwiększono wydatki na dobra trwałego użytku: pralki, lodówki. Za sprawą młodzieży nastąpiło stopniowe unowocześnienie mieszkań drogą zastępowania starej zbieraniny meblarskiej nowymi zestawami. Trwa bez przerwy zakup coraz to nowych maszyn i urządzeń w gospodarstwach rolnych, coraz więcej widzi się ciągników, samochodów dostawczych. Ujednoliceniu ulega kuchnia, zaś jadłospis jest coraz bardziej urozmaicony, pieczywo jest zakupywane w sklepach. Tylko starsi wiekiem posługują się swoją gwarą, ale nikomu to nie przeszkadza.
Proces adaptacji dokonał się na ziemi lęborskiej poprzez przystosowanie do środowiska geograficznego, do elementów kulturowych zachowanych przez autochtonów względnie przywiezionych przez poszczególne grupy przesiedleńców oraz - podobnie jak w całym kraju - przez przystosowanie się do nowych form życia społeczno-ekonomicznego i kulturalnego, upowszechnianych przez państwo socjalistyczne.
Obok przystosowania się w sensie produkcyjnym, dokonała się również adaptacja w sensie emocjonalno-psychicznym. Powstały więzi z terenem, zanikały powiązania z miejscem dawnego zamieszkania. W pierwszych latach większość osadników z centralnej Polski na Zaduszki wyjeżdżała na groby bliskich do „centrali",-po kilku latach były już'„swoje" groby i nie było wędrówki do „centrali", bywało natomiast odwrotnie.
Społeczność ziemi lęborskiej żyje obecnie w środowisku kulturowym będącym wytworem działania wszystkich istniejących tu grup ludności. Już przed laty wytworzyła się tu tak zwana więź lokalna. Składnikami wpływającymi na zacieśnienie tej więzi są: posiadanie ogniska rodzinnego, silne przeżycia uczuciowe, związki z miejscem urodzenia dzieci i miejsce grobów najbliższych.
Okresowi adaptacji towarzyszy przez cały czas proces integracji społecznej. Przebieg i tempo procesów integracyjnych był i jest uwarunkowany szeregiem czynników oddziaływających w tym zakresie zarówno przyśpieszająco, jak i hamująco.
Czynnikiem utrudniającym adaptację różnych grup ludności była niejednokrotnie słaba praca organów zarządzania, a zwłaszcza błędy popełniane na odcinku rozwiązywania sporów własnościowych między osadnikami a autochtonami.
Szczególnie źle układały się stosunki w niektórych wsiach powiatu słupskiego sąsiadujących z powiatem lęborskim.
Powracajacy Słowińcy zastawali często swoje gospodarstwa zniszczone. Odczuwali też brak środków do ich prowadzenia. W tych warunkach ich stopa życiowa stała się o wiele niższa niż przed 1945 rokiem. Przyczynę wszystkiego zła zarówno Słowińcy jak i inni autochtoni upatrywali w osadnikach polskich.' Dlatego też najtrudniej akcja weryfikacyjna przebiegała wśród Słowińców, którzy najmniej czuli się związani z narodem polskim2.
Szybki wzrost ludności polskiej w pierwszych latach po wyzwoleniu to jedna z podstawowych cech procesów demograficznych ziemi lęborskiej w powojennym trzydziestopięcioleciu (1945- 1980). Wzrost ten był wynikiem zarówno prowadzonej na dużą skalę w latach 1945-1948 akcji osiedleńczej, jak również wysokiego stosunkowo przyrostu naturalnego, a wreszcie migracji z innych dzielnic kraju. Migracja ta spowodowana była permanentnym deficytem siły roboczej w Państwowych Gospodarstwach Rolnych, będącym następstwem wyjazdu' Niemców za Odrę. W pierwszej kolejności wyjeżdżali Niemcy z gospodarstw rolnych bauerowskich, następnie wyjeżdżali robotnicy rolni z majątków ziemskich.
Akcja osiedleńcza, której nasilenie przypadało na lata 1945- 1947, w zasadzie została zakończona w roku 1948, mimo iż proces osiedleńczy trwał i w latach następnych.
Skuteczne zasiedlanie ziemi lęborskiej żywiołem polskim - jak się mówiło w pierwszych latach po wyzwoleniu - było pierwszym sukcesem władzy ludowej. Następstwem tego były dalsze dokonania i osiągnięcia, odniesione na wszystkich odcinkach odbudowy życia tego regionu i zespolenia go na równorzędnej płaszczyźnie z resztą ziem Polski.
Nie jest rzeczą przypadku, że im silniejszy był na terenie ziemi lęborskiej żywioł polski, tym bardziej umacniała się władza polska, tym większy był przyrost naturalny, tym lepsze panowały warunki zdrowotne, dzięki którym zmniejszała się śmiertelność ludzi.
Za tymi skromnymi współczynnikami kryje się ogromny wysiłek osadniczy prowadzony dwiema skrajnymi drogami: z jednej strony wysiedlaniem Niemców za Odrę, z drugiej - przyjęciem polskich osadników. W wyniku tych przeciwnych sobie kierunków ruchu ludności kształtowała się liczba zagęszczeń ludności w mieście i na wsi.
W pierwszym kwartale 1949 roku wyniki akcji zasiedlania na ziemi lęborskiej zamknęły się następującym podziałem: przesiedleńcy z centralnych ziem polskich i sąsiednich powiatów' kaszubskich stanowili 65% ludności: repatrianci i - bardzo skromna liczba - reemigranci - 32%, wreszcie ludność miejscowa, autochtoniczna 3%.
Skład ludności powiatów północno-zachodnich województwa gdańskiego, zamieszkałych z'dawna przez zwartą i etnicznie odrębną grupę Kaszubów, w przeciwieństwie do pozostałych powiatów tego regionu - po zakończeniu akcji osiedleńczej - uległ zmianie w niewielkim stopniu.
W całym województwie gdańskim odsetek ludności napływowej wynosił 37,4% w powiatach zachodnich, natomiast bez powiatu lęborskiego należącego do Ziem Odzyskanych tylko 6%.
Odsetek zatrudnionych w przemyśle w Polsce, w stosunku do ogółu ludności, wynosił w roku 1946 - 4,8%, w styczniu 1949 roku w powiecie lęborskim wynosił 3,2% i był to najwyższy odsetek w tym czasie w powiatach regionu kaszubskiego, w kartuskim bowiem wynosił 0,6%, kościerskim 0,8%, w morskim 2,6%.
Gęstość zaludnienia na 1 km2 na ziemi lęborskiej wynosiła w roku 1949 - 34,1 mieszkańca, natomiast w wejherowskim wynosiła wówczas 70,3, w elbląskim 83,8, tczewskim 108,4, kwidzyńskim 63,0, malborskim 97,34. W roku 1971 gęstość zaludnienia na ziemi lęborskiej wynosi już 54,0 mieszkańca na 1 km2, gdy w sąsiednim powiecie bytowskim wynosi przy prawie tej samej powierzchni - 1135 km2 - 34,0, w sąsiednim słupskim 34,0, natomiast w województwie gdańskim 135,0, przy przeciętnej w Polsce 105,0.
Sąsiednie powiaty: lęborski i bytowski, wyzwolone w tym samym czasie, w porównawczym zestawieniu wykazują duże rozbieżności. W rozwoju ludnościowym ziemi lęborskiej istotny czynnik stanowiły w okresie trzydziestopięciolecia ruchy migracyjne.
Od lat czterdziestych ziemię lęborską cechuje specyficzna struktura wieku ludności. Tutejsza ludność jest wyraźnie młodsza. Grupa wieku od 0 do 15 lat w 1970 roku stanowiła 35,5% ogółu ludności powiatu. W województwie gdańskim natomiast 29,8%. Z kolei grupa wieku ponad 60 lat jest mniejsza w powiecie lęborskim, wynosi bowiem 8,2%, podczas gdy w województwie gdańskim liczy 10,5%. Przemiany demograficzne, postępująca stabilizacja gwałtownych początkowo ruchów ludnościowych oraz zmiany w strukturze wieku i płci ludności, stanowią odbicie drogi rozwojowej ziemi lęborskiej. Społeczeństwo typu pionierskiego w okresie odbudowy przekształciło się szybko w ustabilizowane społeczeństwo okresu unormowanego rozwoju społeczno-gospodarczego.
W procesie rozwoju tego regionu znamienną cechą był szybki wzrost zatrudnienia, szczególnie w gospodarce uspołecznionej: 'w Państwowych Gospodarstwach Rolnych, w lasach państwowych i poszczególnych zakładach pracy. Dlatego też legło to u podstaw zmian w strukturze zawodowej ludności, zmian charakteryzujących się przesuwaniem się ludności z rolnictwa indywidualnego do rolnictwa uspołecznionego i do pozarolniczych dziedzin gospodarki.
W pozarolniczych dziedzinach gospodarki uspołecznionej zmiany w strukturze zawodowej ludności charakteryzują się głównie wzrostem liczby ludności utrzymującej się z pracy w przemyśle, transporcie, usługach, handlu, gospodarce komunalnej, placów-, kach kulturalnych i socjalnych. Zmian te są przede wszystkim wyrazem szybszego od innych dziedzin gospodarki rozwoju przemysłu.
Wśród zachodzących zmian w strukturze zatrudnienia wymienić należy wzrost udziału kobiet, które stanowią obecnie 1/3 ogółu zatrudnionych, a w niektórych dziedzinach, na przykład w kulturze lub handlu, udział kobiet sięga nawet 2/3 ogółu zatrudnionych.
W roku 1975 teren ziemi lęborskiej został podzielony, w dniu 1 czerwca w województwie gdańskim pozostały gminy Choczewo i Łęczyce o łącznej powierzchni 416 km2. W tym wypadku nie wliczam w tę powierzchnię obszaru gminy Gniewino liczącej 175 km2, ten teren bowiem w województwie gdańskim znajdował się od 1954 roku w granicach powiatu wejherowskiego. Do województwa słupskiego przeszły miasta Lębork i Łeba oraz gminy Cewice, Łebień, Nowa Wieś i Wicko o powierzchni 725 km2. W następnych latach uległy zmianom - po likwidacji gminy Łebień i przejściu z gminy Wicko gromady Gać do gminy Główczyce - granice gmin Wicko i Nowa Wieś w województwie słupskim.
Ludność zamieszkała w województwie gdańskim (od roku 1960 i przedtem) stanowiła w 1970 roku 64,1% ogółu zamieszkałej na tym terenie ludności. Na ludność zamieszkałą od urodzenia w obecnym miejscu zamieszkania przypadało 26,0% mieszkańców, natomiast na ludność napływową - 38,1%.
W grupie ludności przybyłej w latach 1961-1970 zamieszkujący tu od urodzenia stanowili 14,1%, natomiast napływowi – 21,3%.
Odchylenia w stosunku do pełnych 100,0% dotyczą występowania grupy ludności, co do której nie udało się zebrać wiarygodnych materiałów odnośnie do okresu zamieszkania.
Struktura wieku ludności nie we wszystkich powiatach I była jednolita. Znaczniejsza przewaga młodzieży i mały udział osób starszych cechowały powiaty, które powróciły do- macierzy po drugiej wojnie światowej. Obserwując jednak strukturę wieku mieszkańców województwa gdańskiego, zauważymy, że we wszystkich okresach udział dzieci i młodzieży przekraczał przeciętny poziom kraju", a powiat lęborski plasował się zawsze w czołówce.
Różnice między poszczególnymi powiatami, były znaczne. Na zwiększenie udziału ludności pozarolniczej wpłynął rozwój przemysłu i bliskość aglomeracji miejskiej, łatwość dojazdu do pracy. Obecnie na ziemi lęborskiej liczba ludności pozarolniczej na wsi wynosi połowę ludności tam zamieszkałej, co wskazuje na znaczne przekształcenie strukturalne.
W nowym układzie administracyjnym rozwój demograficzny ziemi lęborskiej związany jest ściśle z rozwojem społeczno-gospodarczym województw: gdańskiego i słupskiego. W założeniach perspektywicznych, opracowywanych przez władze powiatu przed podziałem administracyjnym kraju w maju 1975 roku, przyjęto za podstawę rozwój poszczególnych działów gospodarki narodowej, a w szczególności intensywny rozwój rolnictwa, umiarkowany rozwój przemysłu oraz znaczny rozwój turystyki i rekreacji. Wzięto pod uwagę zmiany zachodzące w wielkości i strukturze ludności, opierając się na prognozie rozwoju naturalnego.
Założenia społeczno-gospodarczego rozwoju ziemi lęborskiej - po jej podziale w roku 1975 - są nadal ambitne. Dotyczą w głównej mierze podniesienia efektywności pracy w rolnictwie, lepszego wykorzystania zasobów surowcowych i walorów naturalnego środowiska, przede wszystkim zaś likwidacji różnie pomiędzy życiem na wsi i w mieście - w zakresie budownictwa, infrastruktury technicznej, szkolnictwa, opieki nad dziećmi, zdrowia, kultury i usług.
W zasadzie od roku 1973 ziemią lęborska posiada opracowany i wytyczony długoterminowy kierunek rozwoju, który teraz jest tylko aktualizowany i uzupełniany. Jest zatem możność łączenia interesów regionu z interesem ogólnospołecznym oraz pomnażanie wkładu ziemi lęborskiej w intensywny rozwój gospodarki kraju. Jest to wielka sprawa - jak stwierdza dokument z plenarnego posiedzenia KP PZPR, ZSL i SD z 1973 roku - stworzona przez ludność i dla ludzi, a korzyści stąd płynące są konkretne i wymierne7. Tylko były powiat lęborski - w całym makroregionie nadmorskim - posiadał takie perspektywiczne opracowanie do roku 1990.
Jakie czynniki spełniły najbardziej doniosłą rolę w przemianach ludnościowych i ukształtowaniu oblicza społeczności osiadłej na ziemi lęborskiej w nowych warunkach ustrojowych?
Odpowiedź nie jest prosta, na formowanie tego złożonego zjawiska wpłynął bowiem cały kompleks najróżnorodniejszych elementów. Wyłania się więc konieczność wyodrębnienia tych, które odegrały w tym procesie rolę kluczową.
Należą do nich przede wszystkim: miejsce pracy, kultura polityczna ludności, władza, instytucje oświatowo-kulturalne, małżeństwa mieszane. Wymienione czynniki w dominującym stopniu wpłynęły na osłabienie, jeśli wręcz nie zlikwidowanie takich charakterystycznych zjawisk z okresu zagospodarowywania i zasiedlania ziemi lęborskiej jak: obcość, wzajemne niechęci i uprzedzenia regionalne, kontrasty obyczajowe, różnice językowe, przeciwstawne postawy polityczno-ideowe, nastroje tymczasowości.
W przezwyciężaniu tych postaw, w usunięciu obiektywnych i subiektywnych barier i przeszkód, w znalezieniu przez ludzi płaszczyzn kontaktu i współpracy, w odnalezieniu nici wiążących ich ze sobą na trwałe, w rozwinięciu elementów wspólnych zainteresowań i dążeń ludzkich, jednym słowem, w tworzeniu wspólnoty ludzkiej - wskazane czynniki spełniały swego rodzaju specyficzną rolę twórczą. Analiza ich znaczenia w życiu społeczności ziemi lęborskiej, daleka jest od wszechstronności, przedstawione jest to tylko, co zaobserwowałem osobiście i potwierdziłem w badaniu.
W ramach akcji osiedleńczej zamieszkał na ziemi lęborskiej element regionalnie związany kiedyś z okolicami pozbawionymi wielkiego przemysłu, wywodzący się ze wsi i małych miasteczek o przewadze ludności żydowskiej, gdzie o stałą pracę, nawet w małych przedsiębiorstwach, było bardzo trudno. Osiedliwszy się. na ziemi lęborskiej ludzie ci znaleźli się w innym środowisku gospodarczo-społecznym. Tu łatwo można było otrzymać gospodarstwo rolne, warsztat rzemieślniczy czy znaleźć atrakcyjne zatrudnienie. Przed osiedleńcami stawał więc problem wyboru: szukać atrakcyjnego zajęcia na roli, czy zostać w mieście i podjąć pracę zarobkową.
Gzas naglił, więc decyzje zapadały: obejmowano gospodarstwa rolne, warsztaty rzemieślnicze i podejmowano pracę.
Nie będę tu podawał szczegółów zagospodarowywania ziemi lęborskiej i relacjonował perypetii odbudowy. Ograniczę się tylko do ukazania społeczno-kulturowych skutków, które pociągnęły za sobą włączenie się grup ludności, osiadłych na terenie ziemi lęborskiej, w procesy czynnej odbudowy i rozbudowy miejscowej gospodarki. Skutki te były wielorakie. W sensie społecznym wyrażają się one między innymi w dużej zmianie struktury społeczno-zawodowej ludności. Byli chłopi, rzemieślnicy, niewykwalifikowani robotnicy przekształcają się w swojej masie w gospodarzy, rolników gospodarujących na dużych połaciach ziemi, zajmują samodzielne duże warsztaty względnie przyjmują stałą pracę w przedsiębiorstwach sektora państwowego: w Państwowych Gospodarstwach Rolnych, rybackich, w lasach państwowych, wreszcie w różnych instytucjach i urzędach. Przejęcie gospodarstwa czy podjęcie pracy w przedsiębiorstwach albo usługach zapewniło trwałe źródło utrzymania, wpłynęło z biegiem czasu na zdobycie określonych kwalifikacji. Stworzyło warunki zapewniające zaspokojenie szeregu potrzeb materialnych i duchowych, wyzwoliło nowe, dawniej nie znane potrzeby, usunęło ze świadomości wielu nawyków, nawarstwień, kompleksów, wyniesionych z dawnych środowisk.
Istotną zdobyczą jest także dalsze pogłębianie się procesu emancypacji kobiet. Kobiety zajmują stanowiska kierownicze w administracji, w zakładach pracy, w organizacjach społecznych, młodzieżowych, w instytucjach i urzędach. Coraz więcej kobiet podejmuje- pracę zarobkową na równi z mężczyznami. Konieczności ekonomiczne i upowszechniające się na Wybrzeżu wzorce osobowe ułatwiły przełamanie oporów - które tkwiły w grupach ludności rodzimej, kaszubskiej i repatrianckiej - wobec kobiet pracujących poza domem.
Szczególna rola pracy w dziedzinach pozarolniczych wywarła swoje piętno zarówno na zatrudnionych w sektorze uspołecznionym, jak i na całej społeczności Lęborka, Łeby i powiatu. W pierwszym wypadku znajduje to wyraz w pobudzaniu ludzi do zdobywania wykształcenia ogólnego i zawodowego. Cenzus wykształcenia od połowy lat pięćdziesiątych zaczyna być rygorystycznie przestrzegany w administracji, handlu oraz w świadczeniach wynikających z tytułu umowy o pracę.
W drugim wypadku chodzi głównie o urlopy, o opiekę lekarską, opiekę nad dzieckiem: żłobki, dziecince podczas żniw, które od lat czterdziestych były organizowane na ziemi lęborskiej, jednym słowem - świadczenia zakładów pracy na rzecz polepszania warunków bytowych i rekreacyjnych ludności pracującej zarobkowo oraz Związku Samopomocy Chłopskiej na rzecz rolników indywidualnych. Już w latach czterdziestych w Łebie i nad jeziorami organizowano ośrodki wczasowo-wypoczynkowe, zakładano kluby i czytelnie. Na wsiach instalowano oświetlenia uliczne, budowano łaźnie, sauny - nazwane tu także baniami.
W połowie lat pięćdziesiątych nabiera szczególnego wymiaru problem dojazdu do pracy. Dojeżdżają ludzie do pracy w Lęborku i Łebie, w następnych latach z lęborskiego dojeżdżają do pracy w Wejherowie, Gdyni, Gdańsku, później również i Słupsku.
Osobnym problemem są codzienne dojazdy do pracy młodzieży. Decydującą rolę spełnia tu nie tylko miejsce zamieszkania, co posiadane kwalifikacje. Te codzienne dojazdy młodych ludzi do pracy wywołują określone skutki cywilizacyjne, społeczne i kulturowe. Osoby dojeżdżające żyją w zasadzie na marginesie społeczności małomiasteczkowej. Ich zachowanie wobec zjawisk występujących w mieście powiatowym i w miejscu zamieszkania, na wsi, przypomina ludzi, o których pisze S. Gillin: „Człowiek marginesowy należy zarazem do dwóch kultur i nie identyfikuje się w pełni z żadną, jest on wyemancypowany, w tym sensie, iż nie jest związany normami postępowania i skalami wartości obydwu kultur, pomiędzy którymi oscyluje, rzadko posiada świadomość, jak powinien działać lub myśleć: jest często odrzucany przez swoje obie grupy pochodzenia".
W konsekwencji miejsce pracy i warunki egzystencji wyznaczyły płaszczyznę spotykania się ludzi z różnych sfer i środowisk regionalnych. Na tym gruncie dokonywały się przemiany obyczajowości i myślenia społecznego.
Na gruncie pracy nastąpiło zmniejszenie się dystansów społecznych, przezwyciężenie stereotypów myślowych. Nastąpiło też wzajemne zbliżenie i poznanie się.
Codzienne kontakty, atmosfera im towarzysząca, świadomość wspólnego losu, wspólne zadania i cele - oto co doprowadziło do zacieśnienia wzajemnych stosunków, zżywania się ludzi, rodzin, grup, na początku często sobie obcych.
Procesy społeczne na ziemi lęborskiej nie przebiegały samoczynnie. W procesach integracyjnych rolę katalizatora spełniała partia, a w okresie przed zjednoczeniowym PPR, PPS, SL i SD. Szczególna rola partii polegała na tym, że stale rozszerzając swe szeregi, nakierowując swych członków na rozwiązywanie aktualnych zadań, scalała ona ludzi na gruncie określanych działań. Dodać należy, że sam efekt podjęcia w owym czasie polityczno--wychowawczej działalności miał nader istotne znaczenie stabilizacyjne. Doniosła rola PPR polegała także na tym, że realizowała ona określony program polityczny. Polska Partia Robotnicza posiadała koncepcję zasiedlania Ziem Zachodnich siłami całego narodu, osadnictwo rolne miało wspomagać reformę rolą PKWN.
Plenum KC PPR obradujące w Warszawie tuż po wyzwoleniu w dniach 6-7 lutego 1945 roku określiło zadania, związane z zagospodarowaniem Ziem Odzyskanych. Mówił o nich w referacie wygłoszonym na plenum Władysław Gomułka: „Tu nie chodzi o tysiące ludzi, których my musimy przesiedlić, idzie o miliony i tak akcja ogarnia prawie cały naród. To są problemy, które wyrastają, które w całej pełni stają przed nami, stają przed Polską demokratyczną. Problemy, które musimy rozwiązać odnośnie których musimy mieć jasne stanowisko reszty obozu demokratycznego".
Akcja osiedleńcza była w pewnej mierze zjawiskiem spontanicznym, lecz w jej przeprowadzeniu uczestniczył cały nagród. Udział PPR był szczególnie poważny, zwłaszcza jeśli chodzi o tworzenie ekip organizujących administrację i zabezpieczających mienie ogólnonarodowe.
Zagadnienia związane ze stanem świadomości politycznej społeczeństwa ziemi lęborskiej, rolą partii w kształtowaniu określonych postaw ideowo-politycznych, jeszcze nie znalazły należytego odbicia w żadnej pracy. Materiały z sesji popularno-naukowej pt. Walka PPR o utrwalenie władzy ludowej na ziemi lęborskiej w latach 1945-1948, która odbyła się w auli Biblioteki Miejskiej w Lęborku w dniu 16 grudnia 1978 roku, jeszcze nie zostały opublikowane.
Rola władzy w procesach przystosowawczych i integracyjnych jest nader złożona, wymaga jednoczesnego uwzględniania dodatnich i ujemnych zjawisk, które nieuchronnie występują w większych i głębszych procesach społecznych.
Budowanie państwowości polskiej na ziemi lęborskiej odbywało się w warunkach pełnienia określonych funkcji przez wojsko. Wygłoszono cztery referaty: Artur Dubiel, Rozwój społeczno-gospodarczy ziemi lęborskiej w latach 1945-1948, Józef Ziniewicz, Walka o utrwalenie władzy ludowej na ziemi lęborskiej w latach 1945-1948, Elżbieta Wiktorowicz, Oświata na ziemi lęborskiej w latach 1945-1948, Albin Oleksa, Osadnictwo na ziemi lęborskiej w latach 1945-1948. Przewodniczył Józef Filipowicz. Wydatną pomoc okazali: Piotr Gontarek, Mieczysław Jóźwikowski, Jan Zajdel i wielu innych działaczy. Sesja odbyła się przy udziale dyrektora Instytutu Nauk Politycznych Uniwersytetu Gdańskiego, prof. dr. hab. Kazimierza Podoskiego i doc. dr. Bohdana Piaseckiego.
we władze radzieckie, planowych i żywiołowych ruchów migracyjnych obejmujących dziesiątki tysięcy ludzi, nieuniknionego w takich okolicznościach chaosu, wyrastających na każdym kroku trudności, potrzeb obejmujących wszystkie dziedziny życia społeczno-gospodarczego.
Kształtowanie się organów władzy przebiegało i na tej ziemi burzliwie. Trwała walka ideowo-polityczna. Zręby aparatu władzy budowane były jak w całym kraju - od podstaw, z uwzględnieniem kryteriów klasowych i ideowo-politycznych, w oparciu o ludzi, którzy tu przyjechali w ramach akcji repatriacyjnej i osiedleńczej.
Badania dotyczące problemu władzy w wymiarach Lęborka, Łeby i gmin oraz gromad ziemi lęborskiej są o tyle interesujące, że pozwalają uchwycić chronologię wydarzeń towarzyszących procesom kształtowania się jej poszczególnych organów. Umożliwiają również poznanie aktorów wydarzeń należących już dziś do historii. Problematyka rodzenia się władzy ludowej pozwala dostrzec w gąszczu wydarzeń powojennych występowanie zjawisk uniwersalnych, ogólnych prawidłowości społecznego rozwoju.
W aspekcie integrującej funkcji władzy w życiu ziemi lęborskiej można wyróżnić trzy zjawiska charakteryzujące się pewnymi szczególnymi właściwościami. Pierwsze występuje w czasie zasiedlania i zagospodarowywania ziemi. W świadomości mieszkańców ziemi lęborskiej ślady działalności organów władzy zapisały się na trwałe w faktach następujących: skierowanie do określonych miejsc zamieszkania - w większości wcześniej już upatrzonych przez zainteresowanych - ukrócenie szabru, zagwarantowanie poczucia spokoju i bezpieczeństwa, wysiedlanie ludności niemieckiej i usuwanie śladów germanizacji tych ziem. Drugie występuje w początkach lat pięćdziesiątych. Są to lata wyraźnego przyspieszania procesów społecznych. Następuje eliminowanie z życia gospodarczego inicjatywy prywatnej, budowanie spółdzielni produkcyjnych, usuwanie z niektórych stanowisk i funkcji ludzi z tak zwaną przeszłością. Trzecie zjawisko początkują przemiany październikowe. Teraźniejszość datuje się od grudnia 1970 roku. W stosunkach wzajemnych: państwo - obywatel, zaszła wyraźna poprawa. Ukształtowała się opinia społeczna, ostrzej już reagująca na zjawiska niegospodarności, niechlujstwa, dewastacji mienia.
Podstawowym celem zabiegów ze strony organizatorów życia społecznego w okresie powojennym było utworzenie nowej Społeczności posiadającej swoją strukturę i hierarchię, w jakiś sposób zuniformizowanej, z własną opinią społeczną i społecznymi instytucjami.
Taki system społeczny w zasadzie już istnieje i jak widać na co dzień jest on w trakcie dalszego doskonalenia.
W powstaniu, modelowaniu i umacnianiu tego systemu wzięły udział i uczestniczą w dalszym ciągu niejednorodne czynniki zewnętrzne i wewnętrzne. Do zewnętrznych należy zaliczyć oddziaływanie całego kompleksu zjawisk wyrastających na gruncie tworzenia się nowego układu społeczno-ekonomicznego kraju, polityki społeczno-gospodarczej i kulturalnej państwa, myśli i działań partii oraz jej sojuszniczych sił, środków masowego przekazu: radia, telewizji, prasy, książek. Do czynników wewnętrznych, mających wpływ na preferowanie określonego systemu wartości, zaliczyć należy dom rodzinny, szkołę, organizację harcerską, młodzieżową, instytucje organizujące rozrywkę i wypoczynek, miejsce pracy, organizacje społeczne, grupy towarzyskie, parafię. W przeciwieństwie do losów rodziców dzieci nie obarcza się obowiązkami starszych, mają zatem więcej czasu na zabawy. Korzystniejsza sytuacja materialna rodziców pozwala na zapewnienie im zabawek, odzieży i ułatwia wcześniejsze zetknięcie się z kulturą. Radio, telewizja, kino, teatr, o tym nie śmieli ongiś marzyć ich dziadkowie i rodzice. Charakter pracy rodziców daje dodatkowe szanse swobody i samodzielności. Dzieci żyją i dojrzewają w sytuacji, w której przejście przez szkołę podstawową jest obowiązkiem, a zdobycie dalszego wykształcenia nie nastręcza żadnych większych trudności.
Procesy integracyjne pogłębia szkoła. Odegrała ona i odgrywa na ziemi lęborskiej kluczową rolę w tworzeniu nowego społeczeństwa, w zaszczepianiu młodemu pokoleniu socjalistycznych zasad współżycia. Szkoła pogłębia uczucia miłości i przywiązania do środowiska i kraju, kształtuje postawę ideowego zaangażowania społecznego.
O ile jednak taki czynnik integracji jak szkoła, na tle badanej zbiorowości, rysuje się w wymiarach dosyć uchwytnych, o tyle trudno jest naświetlić działalność kulturotwórczą instytucji takich jak: domy kultury, świetlice i biblioteki. W każdym razie to właśnie na ziemi lęborskiej - powtórzmy jeszcze raz - powstały w Polsce pierwsze Kluby Książki i Prasy „Ruch", to na tej ziemi organizowano pierwsze tak zwane zielone świetlice, tu właśnie w domach ludowych budowanych w ramach czynów społecznych otwarto pierwsze w kraju stałe kina wiejskie. Z roku na rok poprawia się stan czytelnictwa.
W Lęborku i Łebie, a także w poszczególnych gminach, utrzymuje się model organizacji życia kulturalno-oświatowego, według wzorów odpowiadających społeczności typu otwartego. Ten specyficzny model regulowany jest przez Miejski Ośrodek Kultury w Lęborku i Oddział Towarzystwa Kulturalnego „Pobrzeże" w Lęborku. Program życia kulturalno-oświatowego nie ma ostatnio odpowiedniego zaplecza, zwłaszcza jeśli chodzi o środki finansowe, choć klimat dla działalności kulturalnej jest raczej sprzyjający.
Należałoby się zastanowić, jakie czynniki sprzyjają utrzymywaniu się takiego właśnie modelu życia kulturalnego na ziemi lęborskiej. Otóż nie ma jeszcze gotowych i skutecznych form integracji kulturalnej w nowym podziale administracyjnym. Muszą one powstawać wraz z formującym się nowym modelem osobowości, potrzebami jednostek oraz kierunkiem wychowawczym wyznaczanym przez pedagogikę społeczną. „Tylko wtedy, gdy społeczeństwo pokazuje swoim członkom wyraźne perspektywy ich przyszłości, perspektywy realne, zapewniające dojście do uznania, szacunku, zadowolenia z pracy i poczucie bezpieczeństwa, może nastąpić identyfikacja obywatela z całością, identyfikacja celów jednostki z celami ogółu".
Chodzi zatem o stabilizację i kształtowanie społeczno-kulturowego oblicza zbiorowości lokalnej, zgodnie z jej potrzebami i nowymi aspiracjami. Na takim podłożu wyrastają nowe instytucje kulturalne.
O kształcie modelu życia kulturalnego i odpoczynku decyduje jeszcze starsze pokolenie. Ono w pewnym sensie określa ramy życia kulturalnego, dlatego też wskutek ciążenia niektórych nawyków i wzorów życia zarówno w życiu społecznym jak i organizacji form wypoczynku panują tu jeszcze niekiedy stare struktury społeczne, datujące się od pierwszych powojennych lat. Dlatego też nie ma tu stałych amatorskich zespołów teatralnych, choć były podejmowane próby ich stworzenia w Lęborku, Łebieniu, Wicku, Choczewie, Łęczycach. Nie ma zespołów wokalnych, są natomiast zespoły muzyczne i muzyczno-baletowe. Istnieje Zespół Pieśni i Tańca „Młodość" w Lęborku, działający przy ognisku muzycznym, jest nowo powstały zespół „Pomorze". Są dwie orkiestry dęte w Lęborku, choć było ich więcej, i w terenie: w Lę-dziechowie, Łebieniu, Wicku. Nie ma obecnie stałych imprez artystycznych (przez kilka lat organizowano Dni Lęborka). Została tylko stała impreza: Festiwal Pieśni Kolonii Letnich, organizowana przez Miejski Dom Kultury. Są oczywiście sporadyczne imprezy wiosenne, letnie, jesienne i zimowe, ale w ramach przygotowywanych przez starsze pokolenie, byłych działaczy z lat czterdziestych. Pożyteczną rolę spełnia Muzeum Archeologiczne w Lęborku. Prowadzi ono wykopaliska na terenie ziemi lęborskiej i ma w tym zakresie poważne osiągnięcia. Muzeum organizuje również okresowe wystawy malarstwa.
Wytworzona sytuacja rodzi określone postawy i zachowania młodego pokolenia - tu urodzonego i wyrosłego. Postawy związane z kształtowaniem własnej osobowości na ogół należy oceniać pozytywnie. Bezpośredni wpływ wywarła szkoła, pośredni - przemiany socjalistyczne w kraju. Do pozytywnych cech osobowych można zaliczyć: szersze zainteresowania i horyzonty myślowe, dążenia kulturowe wyrażające si ęw chęci zdobywania kultury osobistej, ogłady towarzyskiej, pragnienie uczestniczenia w kulturze ogólnonarodowej, chęć zdobywania udogodnień cywilizacyjnych, uprzyjemniających i ułatwiających życie codzienne. W grę wchodzi także większe poczucie osobistej godności, praw obywatelskich i ludzkich, praw młodości, mniejsza podatność na argumentację religijną. Szersza jest też wśród młodych wiedza i zainteresowanie prawami rządzącymi organizmem ludzkim, obyczajowością.
Ogólne cechy postawy młodych urodzonych na ziemi lęborskiej wobec problemu postępu i rozwoju całego społeczeństwa i zbiorowości, w której żyją, można sklasyfikować następująco: pierwsza grupa - aprobująca, zaangażowana myślowo, przejawiająca emocjonalny stosunek do przemian strukturalnych, społeczno-ustrojowych i kulturalnych w całym kraju, druga grupa - niezadowolona, przejawiająca się w biernym lub aktywnym buncie wobec życia i sytuacji społeczno-kulturalnej oraz cywilizacyjnej regionu.
To, co było dla ojców awansem i zdobyczą, młodych przestaje zadowalać. Normalna dialektyka rozwoju.
Jednym z najbardziej charakterystycznych czynników ujawniających zakres i głębię procesów integracji ziemi lęborskiej są małżeństwa mieszane, określane niejednokrotnie jako między grupowe.
Badania dotyczące tego problemu, prowadzone po wojnie12, dowiodły, że dopóki grupa zachowuje endogamię (nakaz zawierania małżeństw wewnątrz danej grupy społecznej: szczepu, rodu, kasty) i uniemożliwia albo silnie ogranicza spokrewnianie się z przedstawicielami innych grup, dopóty przełamanie barier dzielnicowych, klasowych, wyznaniowych nie może nastąpić.
W warunkach wchodzenia w związki małżeńskie tylko i wyłącznie z przedstawicielami własnej grupy regionalnej trudno mówić o zbyt wielkim zaawansowaniu integracji społecznej i kulturalnej. Małżeństwa między grupowe, jak dowodzą sygnalizowane badania, stanowią jednak istotny czynnik w powstawaniu nowego społeczeństwa Ziem Odzyskanych.
Na terenie ziemi lęborskiej tuż po wojnie zawieranie małżeństw między grupowych stało się sprawą naturalną wśród ludzi młodych, dopiero tu osiadłych: zdemobilizowanych żołnierzy, powracających z przymusowych robót w Niemczech, samotnych przybyłych z centralnych województw. Jedynie na samym początku Kaszubi i niektórzy repatrianci wykazywali pod tym względem większy konserwatyzm, ale nie trwało to dłużej niż dwa lata. Właściwie od samego początku zawierane były mieszane małżeństwa. Sprzyjały temu dobre sąsiedzkie stosunki, harmonijne współżycie, wspólna zabawa. Po wojnie zabaw bywało bardzo dużo - bez mała w każdą niedzeilę odbywały się zabawy taneczne na wsiach, Państwowych Gospodarstwach Rolnych, w miastach bawiono się na dansingach.
Wspólne przebywanie po pracy sprzyjało powstawaniu sympatii jednych do drugich, a to z kolei rzutowało na przezwyciężanie dawnych barier obyczajowych, potwierdzało zachodzący nieuchronnie proces integracji.
Konieczność uwzględnienia parafii w zespole czynników zespalających osadników w jednolite i zwarte społeczeństwo jest oczywista i nie wymaga szerszych uzasadnień, jeśli się zważy, jakie grupy społeczne, z jakich środowisk, z jakim stanem świadomości społecznej, w jakich okolicznościach i warunkach uczestniczyły w wielkiej wędrówce ludu na Ziemie Odzyskane.
Migracja ludności, a zwłaszcza na skalę masową, jest zawsze połączone z osłabieniem, jeśli nie z zerwaniem pewnych więzi spajających społeczność. Wiążą się one z zanikiem albo istotnym osłabieniem wpływów pewnych autorytetów, ustalonych obyczajów i wzorów. Odnosi się to w jakimś stopniu i do społeczności ziemi lęborskiej sprzed trzydziestu lat. Wówczas kościół był jedną z instytucji ułatwiających zbliżenie, wzajemne poznanie się ludzi, którzy przybyli na osiedlenie. Rytuał obrzędów kościelnych miał niewątpliwy wpływ na przenikanie się wzorów kulturalnych.
W świetle badanych przemian ludnościowych i przedstawionych tu czynników przemian społeczno-gospodarczych ziemi lęborskiej w latach 1945-1975 coraz bardziej widoczne stają się pewne prawidłowości rządzące powstawaniem i funkcjonowaniem szeregu instytucji.
Dopóki na porządku dziennym stały zagadnienia adaptacji, sprawa stworzenia materialnych przesłanek stabilizacji, dopóki trwał okres aklimatyzacji ludzi przerzucanych tu ze wsi i małych miasteczek, cywilizacyjnie i kulturalnie zaniedbanych, w warunki zagospodarowanego i zurbanizowanego środowiska, dopóty działalność ludzi i instytucji stworzonych przez nich na miarę potrzeb była skuteczna i przynosiła pożytek.
Ale od tego czasu wiele się zmieniło, rany zadane przez wojnę zabliźniły się, ziemia lęborska została należycie zagospodarowana, w niektórych dziedzinach znacznie się rozwinęła, wzrosły kwalifikacje osiadłych tu mieszkańców, osłabły sentymenty do dawnych miejsc urodzenia, wzrosły potrzeby. Zaspokojenie rosnących potrzeb wymagało większej niż dawniej energii, wiedzy, wyższych kwalifikacji.
Dziś można już powiedzieć, że ludność ziemi lęborskiej, zarówno miejska jak i wiejska, w województwie gdańskim i słupskim, charakteryzuje wysoki stopień zbliżenia między grupowego. Zbliżenie to jest wynikiem 30-letniego narastania różnorodnych więzi - narodowych, klasowych, zawodowych, rodzinnych i sąsiedzkich.
Nowego, zintegrowanego społeczeństwa ziemi lęborskiej, wyrosłego na gruncie wspólnej pracy, wspólnych demokratycznych dążeń, wspólnej socjalistycznej kultury, nie można już dzisiaj dzielić na przeciwstawne grupy. Wspólnym bowiem efektem wysiłków tego społeczeństwa jest gospodarczy i kulturalny rozwój ziemi lęborskiej w ramach dwóch województw. Należy przy tym pamiętać, że ponad połowa mieszkańców to ludność, która na tej ziemi przyszła na świat i dla której ziemia lęborska jest ziemią rodzinną.